Παιδικά Βιβλία, Βλέποντας τον κόσμο με διαφορετικά μάτια

Τα Γιατί μιας Έκδοσης

Τα Γιατί μιας Έκδοσης για Εμάς και τους Άλλους-Εμάς

Διαφορετικότητα   Σε τι χρειάζεται σήμερα ένας κατάλογος με προτάσεις παιδικών βιβλίων που επικεντρώνονται στη διαφορετικότητα; Γιατί τα τελευταία χρόνια η διαφορετικότητα συγκεντρώνει ολοένα περισσότερο την προσοχή των εκπαιδευτικών και αποτελεί τη λέξη-κλειδί που ερμηνεύει πολλά από τα φαινόμενα της σχολικής ζωής; Ποια είναι η σχέση που έχει αναπτυχθεί, μετά το μεταναστευτικό κύμα που δέχθηκε η κοινωνία μας, ανάμεσα στην ταυτότητα και τη διαφορετικότητα ή ετερότητα, όπως επίσης ονομάζεται στις επιστημονικές έρευνες; Η συμβίωση παιδιών διαφορετικής προέλευσης και κουλτούρας στη σχολική τάξη και στη γειτονιά, μας οδήγησε στη συνειδητοποίηση των διαφορών και στα διλήμματα που ανακύπτουν αναφορικά με την αντιμετώπιση του Άλλου. Μας έκανε επίσης να ξανασκεφτούμε τη δική μας ταυτότητα, που σε συνθήκες ομοιογένειας δεν απασχολούσε παρά ελάχιστους αλλά στις συνθήκες μιας υπό διαμόρφωση πολυπολιτισμικής κοινωνίας φάνηκε πως απασχολεί την πλειονότητα, ανεξάρτητα από την απάντηση που καθένας δίνει σχετικά με τη δική του ταυτότητα ή τη σχέση που θέλει να έχει με τον Άλλο.

Το φαινόμενο δεν είναι καινούριο, αφού η κοινωνία μας αντιμετώπιζε ανέκαθεν σκανδαλισμένη ζητήματα διαφορετικότητας. Αρκεί να σκεφτούμε τους τρόπους αντίδρασης και τους υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς που απευθύνονταν σε όσους είχαν τοπική προφορά (βλάχοι), στους τσιγγάνους (γύφτοι), στους ανθρώπους με αναπηρία (σακάτηδες), στους ευτραφείς (βαρέλια), στους αδύνατους (κοκκαλιάρηδες) ή, παλιότερα, στους πρόσφυγες (παστρικές, τουρκόσποροι). Από αυτή την εμπειρία μπορούμε να διαπιστώσουμε σχετικά εύκολα πως η κινητικότητα των πληθυσμών και οι γρήγορες κοινωνικές αλλαγές ρίχνουν τα φώτα τους πάνω στις διαφορές, οι οποίες δεν μένουν στατικές αλλά χρωματίζονται, φορτίζονται ιδεολογικά και ενεργοποιούνται από συναισθήματα, νοοτροπίες και συμπεριφορές παράγοντας ισχυρές κοινωνικές εντάσεις και δυναμικές αντιθέσεις.

Η διάκριση ανάμεσα στο Εμείς και οι Άλλοι μετατοπίζεται κατά καιρούς σε νέα πεδία, διευρύνεται και οξύνεται. Έχουμε γνωρίσει πολλές μορφές διάκρισης, ξεκινώντας από την οικονομική και κοινωνική διάκριση (η φτώχεια και το κακό συναπάντημα), τη διάκριση της εθνικοφροσύνης (προδότες, εχθροί της πατρίδας), της αρρώστιας (τον έφαγε το σαράκι), στη συνέχεια την έμφυλη διάκριση (υστερικές φεμινίστριες), τη διάκριση που σχετίζεται με τις σεξουαλικές επιλογές (κουνιστός), την εθνοτική (αλβανέ, δεν θα γίνεις έλληνας ποτέ), τη θρησκευτική (άπιστοι) και άλλες που μπορούν να μπουν κάτω από το γενικό τίτλο πολιτισμικές διακρίσεις. Οι διακρίσεις παίρνουν συχνά τη μορφή προκαταλήψεων, φαντασιώσεων, γενικεύσεων, θυματοποίησης, επιθετικότητας, φόβου και παράγουν ισχυρά συναισθήματα. Τόσο ισχυρά, μάλιστα, που είναι ικανά να παραποιήσουν την πραγματικότητα διογκώνοντας τους κινδύνους που διατρέχει η κοινότητα από τους έξωθεν ή έσωθεν Άλλους, τους διαφορετικούς.

Ο όγκος και η ποικιλία των διακρίσεων αυξήθηκαν σημαντικά τα τελευταία χρόνια στην ελληνική κοινωνία, μαζί με την κινητικότητα, την ελεύθερη επικοινωνία, την ανασφάλεια, τη ρευστότητα και την πολυπολιτισμικότητα. Στη μάχη με τον κοσμοπολιτισμό οι διακρίσεις υπερίσχυσαν. Η παγκοσμιοποίηση και τα μεταναστευτικά ρεύματα προκάλεσαν αμφίθυμες συμπεριφορές. Η διάθεση να γνωρίσουμε τον κόσμο και να επικοινωνήσουμε με τις πιο απόμακρες γωνιές και πραγματικότητες του πλανήτη συνάντησε το φόβο απώλειας της ταυτότητας, την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα απέναντι στις αλλαγές. Σε αρκετές περιπτώσεις, η διαφορετικότητα λειτούργησε αντιθετικά προς την ταυτότητα και όχι συμπληρωματικά όπως θα μπορούσε. Το κλειδί γι’ αυτή τη ροπή ήταν ο φόβος και η απειλή του αγνώστου, το σκοτεινό δωμάτιο που ξέρουν καλά τα παιδιά ότι τα τρομάζει κι ας μην κρύβει κανένα δράκο ή φαντάσματα. Φτάνει που τα έχεις στο μυαλό σου και κάνουν την καρδιά σου να χτυπάει τρελά. Ίσως γι’ αυτό οι άξιοι δάσκαλοι και οι δασκάλες των ελληνικών σχολείων, που γνωρίζουν να διαχειρίζονται το φόβο των παιδιών στο σκοτάδι, βρήκαν τόσο καλούς τρόπους να απεγκλωβίσουν τις μαθήτριες και τους μαθητές τους από την παγίδα της ξενοφοβίας. Στις περιπτώσεις που ήξεραν να καλλιεργούν την απομυθοποίηση της διαφορετικότητας και την αποδοχή του Άλλου είδαμε σχολικές κοινότητες μονιασμένες και δημιουργικές. Δεν έλειψαν, δυστυχώς, και οι περιπτώσεις που προκάλεσαν την αντίδραση, παλιότερα του υπουργείου Παιδείας ή του Προέδρου της Δημοκρατίας, με την άρνηση της αναγνώρισης της αριστείας στον Άλλο, τον Αλβανό ή την Αλβανή μαθήτρια, λόγω της εθνοτικής τους καταγωγής.

Οι διακρίσεις συχνά διαπέρασαν το κοινωνικό σώμα και έγιναν σε αρκετές περιπτώσεις καθοριστικές για την κοινωνική αξιολόγηση και ιεράρχηση ακόμη και στις πιο τρυφερές ηλικίες, ξεκινώντας από το εσωτερικό της οικογένειας. Η κοινωνία όμως διδάχθηκε από όλα αυτά, ο δημόσιος διάλογος προκάλεσε προβληματισμό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρόκειται για ζητήματα που λύθηκαν μια για πάντα. Άλλωστε, εκτός από όσους πραγματικά κυριεύονται από φόβο, υπάρχουν κι όσοι διαχειρίζονται το φόβο των άλλων και επενδύουν προς όφελός τους καλλιεργώντας τον επιτήδεια.

Ωστόσο, η συμβίωσή μας με τη διαφορετικότητα τις τελευταίες δύο δεκαετίες, ήταν αρκετά πετυχημένη. Την στήριξαν πολίτες, διανοούμενοι, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, επιστημονικοί σύλλογοι, γονείς που αντιστάθηκαν στον φόβο και όλες οι ευαισθητοποιημένες φωνές που ανέπτυξαν στη δημόσια συζήτηση το λόγο περί ισοτιμίας, δικαιωμάτων και μη διακρίσεων. Το σχολείο αποτέλεσε ένα από τα πεδία δημόσιας καλλιέργειας και έκφρασης των διακρίσεων αλλά και το πεδίο αντίστασης, χάρη σε φωτισμένους εκπαιδευτικούς. Οι δάσκαλοι και οι δασκάλες που κατάφεραν να μεταδώσουν στους μαθητές και τις μαθήτριές τους την κριτική σκέψη, την αξία και τη στάση της κοινωνικής αλληλεγγύης και των κοινών εμπειριών, που απέκρουσαν κάθε κατάταξη σε κατώτερους και ανώτερους, κατάφεραν να δημιουργήσουν σχολικές τάξεις που αποτελούν δημιουργικές κοινότητες προς όφελος όλων των παιδιών και της συναισθηματικής τους ανάπτυξης. Σε αυτούς τους εκπαιδευτικούς χρωστά πολλά η κοινωνική συνοχή της κοινωνίας μας. Από τη μεριά του ο Συνήγορος του Πολίτη και, ιδιαίτερα, ο Βοηθός Συνήγορος του Παιδιού υπερασπίστηκαν συστηματικά, μαζί με τα άλλα, το κορυφαίο δικαίωμα της «μη Διάκρισης», που περιγράφεται στο άρθρο 2 της Διεθνούς Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Το ίδιο έκαναν μια σειρά από Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, Ιδρύματα και η Τοπική Αυτοδιοίκηση, που αναπτύσσουν δράσεις μέσα και έξω από το σχολείο.

Βιβλία για παιδιά  Διατρέχοντας τα βιβλία αυτού του καταλόγου, αντιλαμβάνεται κανείς τη σημαντική προσπάθεια που έγινε από συγγραφείς, εικονογράφους και εκδότες παιδικών βιβλίων να μιλήσουν στα παιδιά για τα δύσκολα και σύνθετα ζητήματα της κοινωνίας μας όπως τα περιγράψαμε παραπάνω. Αλλά και η εκδοτική επιτυχία των περισσότερων από αυτά τα βιβλία αποκαλύπτει ένα αναγνωστικό κοινό που αποτελείται από γονείς, οι οποίοι επιλέγουν για τα παιδιά τους βιβλία με σοβαρά κριτήρια και σύγχρονο προβληματισμό. Πράγματι, η κριτική παρουσίαση που αποπειραθήκαμε να κάνουμε, ανέδειξε μια σειρά από πολύ ενδιαφέροντα ελληνικά και μεταφρασμένα βιβλία που έχουν γραφτεί με άξονα τη διαφορετικότητα και που απευθύνονται σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας. Μέσα από τις σελίδες των βιβλίων περνούν ζώα και άνθρωποι, παιδιά και μαγικά όντα που συνομιλούν, συμβιώνουν, συγκινούνται και συναισθάνονται. Άλλοτε με τρόπο απλό κι άλλοτε μέσα από ανατροπές και εκπλήξεις, όλα αυτά τα φανταστικά πρόσωπα καταφέρνουν να βγάλουν τον καλό τους εαυτό, να κατανοήσουν, να συμπονέσουν, να βρουν λύσεις σε προβλήματα. Η επιθετικότητα, η δυσπιστία, η λύπη, η ζήλια γιατρεύονται με τη συμπάθεια, την ευαισθησία, την αλληλεγγύη και τη φιλία. Μέσα από τα κείμενα των κλασικών βιβλίων, από τις μικρές ιστορίες με λίγα λόγια, από τα παραμύθια και τις αφηγήσεις, περνάει ο υπαρκτός κόσμος γεμάτος αντιθέσεις, προβλήματα και δυσκολίες αλλά κι ο άλλος, ο αόρατος κόσμος της φαντασίας και του συναισθήματος, της αυτοπεποίθησης και της ευφυίας, που βρίσκει τον τρόπο να δώσει αισιοδοξία και δύναμη στην προσπάθεια, στις έξυπνες λύσεις, στο φιλότιμο, στην αγάπη.

Είναι δύσκολο να μεταφερθούν σύνθετα προβλήματα σε κατανοητές ιστορίες για παιδιά. Είναι δύσκολο να μιλήσει ένας συγγραφέας για τη διαφορετικότητα, τα δικαιώματα, τη φτώχεια και τη δυστυχία. Όταν όμως εμπιστεύεται τις εμπειρίες και την έμπνευσή του και το πετυχαίνει χωρίς διδακτισμό, τότε ένα παιδικό βιβλίο αποκτάει παιδαγωγικό νόημα και σημασία. Τέτοια βιβλία υπάρχουν μέσα στον κατάλογο αυτό και μας έκαναν, όλους όσους συμμετείχαμε στην προσπάθεια, ευτυχισμένους και αισιόδοξους όταν τα διαβάσαμε, όταν τα συζητήσαμε κι όταν γράψαμε γι’ αυτά.

Μυρσίνη Ζορμπά

Τηλεμάχου 3
114 72 Αθήνα
ddp.org.gr
Επικοινωνήστε μαζί μας:
Tηλ.: 210 3387427
e-mail:
diktio1@gmail.com

με την υποστήριξη του Iδρύματος Bernard van Leer

www.bernardvanleer.org

Σχεδία Κέντρο Παιδαγωγικής & Καλλιτεχνικής Επιμόρφωσης www.schedia-art.gr

Θεμιστοκλέους 27
Αθήνα

Τηλ/Φαξ: 210-3218590
e-mail: schedia@otenet.gr

ΕΑΔΑΠ www.eadap.gr

Διεύθυνση : Δ. Λαερτίου 13
Αθήνα 10446
Tηλ.: 210 822 4487
Fax: 210 884 7232
e-mail: info@eadap.gr

Τα Νέα Μας

Twitter

Μαζί με 34 ακόμα followers

Αρέσει σε %d bloggers: